با جدى شدن بحث عضويت اوكراين وگرجستان در ناتو خصوصا بعد از همه پرسى اخير گرجستان، بار ديگر مسأله گسترش ناتو تا مرزهاى روسيه و تبعات حاصل از اين امر اهميت يافته است. لاوروف وزير خارجه روسيه چندى پيش اعلام كرد: پوتين در ماه آوريل براى نخستين بار از سال ۲۰۰۲ در نشست سران روسيه- ناتو در بخارست شركت مى  كند. ورود ناتو به منطقه قفقاز و نزديك مرزهاى روسيه با فروپاشى اتحاد شوروى آغاز شد. در پى اين فروپاشى وضعيتى پديد آمد كه ناتو، توانست منطقه امنيتى خود را گسترش دهد. به اين منظور ناتو به دو روش متوسل شد: يكى از طريق ايجاد شوراى همكارى آتلانتيك شمالى و ديگرى اجراى طرح مشاركت براى صلح. در سال۱۹۹۲ همه كشورهاى مستقل مشترك المنافع به عضويت شوراى همكارى آتلانتيك شمالى پذيرفته شدند و براى توسعه همكارى هاى نظامى و دفاعى با ناتو نيز طرح مشاركت براى صلح مطرح شد. گرجستان و اوكراين نيز در اين طرح مشاركت دارند. گرجستان همچنين از سال ۲۰۰۴ در برنامه هاى عملياتى مشاركت فردىIPAPs كه در نشست نوامبر ۲۰۰۲ در پراگ آغاز به كار كردند، با ناتو همكارى مى كند. برنامه ديگرى كه گرجستان و اوكراين با ناتو دارند، برنامه گفتگوهاى فشرده است كه به عنوان مرحله پيش از دعوت به ورود به پيمان برنامه هاى عملياتى عضويت ارزيابى مى گردد.
اوكراين و ناتو
اوكراين به سرعت بعد از بيانيه استقلال در۱۹۹۱ همكارى با ناتو را آغاز كرد و شريك فعال در شوراى همكارى آتلانتيك شمالى(شوراى مشاركت اورو آتلانتيك)شد و درسال ۱۹۹۴ به عنوان اولين كشور CISبه طرح مشاركت براى صلح ناتو، PFP، ملحق شد. هدف اين سازمان مبارزه با تهديدهاى امنيتى و حفظ صلح در كشورهاى عضو ناتو است. در همين حال اوكراين با امضاى منشورى براى مشاركتى ويژه در۱۹۹۷ همكارى خود را با ناتو گسترش داد. نيروهاى پاسدار صلح اوكراين در عملياتى مشترك با نيروهاى ناتو در بوسنى و هرزگوين، افغانستان و عراق شركت كردند. همچنين حمايت اوكراين از مبارزه عليه تروريسم باعث درگيرى گسترده حمل و نقل هوايى نظامى اوكراين براى پراكندن سربازان متحدين در افغانستان مى  شود. اوكراين همچنين تحت نظر ناتو در حال بازبينى گسترده براى كاهش افراد نيروى نظامى خود، افزايش تحرك، افزايش كنترل جامعه مدنى بر ساختارهاى دفاعى و امنيتى و پاكسازى تسليحات و مين هاى باقى مانده است. گسترش همكارى ناتو و اوكراين موجب ايجاد يك مركز اسناد و اطلاعات ناتو در كى يف براى تبيين نقش ناتو بعد از جنگ سرد براى مردم اوكراين شده است. به علاوه در سال ۱۹۹۹ ناتو يك دفتر ارتباطات در كى يف براى تسهيل مشاركت اوكراين در PFP و نيز حمايت از اوكراين براى اصلاحات نظامى گشود. در اواسط ژانويه، رئيس جمهور يوشچنكو، نخست وزير تيموشنكو و نيز سخنگوى مجلس ملى ياتسنيك، درخواست پيوستن به ناتو را به هوپ شفر دبير كل ناتو، تسليم كردند. در اين درخواست آنان تقاضاى ورود اوكراين رابه برنامه عملياتى عضويت ناتو (MAP) مطرح كرده بودند كه به هم سطح كردن ساختارهاى اقتصادى، ادارى، قانون گذارى، دفاعى و امنيتى با الزامات ناتو كمك مى  كرد. هرچند عضويت در MAPتضمين كننده عضويت در پيمان نيست، اما سابقه اين چنين رويدادى كه در موردكشورهاى اروپاى شرقى رخ داده است، تشويق كننده اوكراين است. زيرا اعضاى سابق MAP يعنى بلغارستان، لتونى، ليتوانى، رومانى، اسلواكى واسلوونى در سال ۲۰۰۴ همگى به عضويت كامل ناتو در آمدند. زمان بررسى درخواست اوكراين نشست سران ناتو در بخارست رومانى در اوايل آوريل ۲۰۰۸ خواهد بود. اوكراين اميدوار است كه تصميم نهايى براى عضويت اوكراين در ناتو تا سال ۲۰۰۸ اخذ شود و عضويت كامل نيز تا سال ۲۰۱۰ عملى شود. با اين حال مخالفت ها با پيوستن به ناتو از زمان تسليم اين درخواست افزايش يافته است. در مجلس ملى اوكراين، حزب مناطق و حزب كمونيست به شدت به يوشچنكو، تيموشنكو و ياتسنيك به خاطر مذاكره با ناتو بدون مشورت با پارلمان اعتراض كردند. آنان پيشنهاد برپايى يك همه پرسى براى سنجش آراى مردم درباره عضويت در ناتو را دادند. نظر سنجى هاى قبلى حاكى از عدم تمايل مردم اوكراين به عضويت در ناتو بود. در واقع وركوونا رادا (مجلس ملى اوكراين)، تحت الشعاع اين دو حزب كه از گسترش روابط با روسيه حمايت مى  كنند، قرار گرفته است.
موضع روسيه در مقابل عضويت اوكراين در ناتو
روسيه با گسترش ناتو از محدوده پيشين خود مخالفت كرده و مقامات روسى نيز صريحا از دنباله روى اوكراين از ناتو ابراز ناخشنودى مى  كنند. روسيه همچنين اعلام كرده است همكارى دو كشور به روابط كى يف و ناتو بستگى دارد. سرگئى لاوروف ماه گذشته در مسكو اعلام كرد ادامه همكارى ها ميان روسيه و اوكراين در زمينه مجموعه هاى نظامى- صنعتى، به گسترش روابط كى يف با ناتو بستگى دارد. روسيه همچنين از فاجعه آميز بودن الحاق اوكراين به ناتوبراى اتباع اين كشور خبر داد وگفت به محض اينكه اوكراين نامزد واقعى ورود به ناتو شود، بايد براى اتباع روسيه ويزا صادر كند و اين امر از سوى روسيه با پاسخ مناسب مواجه خواهد شد. رئيس جمهور روسيه نيز چندى پيش به اوكراين هشدار داد در صورت پيوستن اين كشور به ناتو و استقرار پايگاههاى اين پيمان در خاك اوكراين، روسيه به ناچار و براى حفظ امنيت خود اين پايگاه ها را هدف گيرى خواهد كرد. در برابر اين اظهارات، يوشچنكو رئيس جمهور اوكراين اعلام كرد: پايگاه هاى نظامى ناتو در خاك اين كشور مستقر نخواهد شد. قانون اساسى اوكراين وجود پايگاه نظامى هر كشور و يا اتحاد نظامى را در خاك اين كشور ممنوع مى  كند و همكارى هاى اوكراين با ناتو عليه هيچ كشور ثالثى بويژه روسيه نيستند.
گرجستان و ناتو
گرجستان از اواخر دهه ۹۰ داوطلب الحاق به ناتو بوده است. همكارى گسترده گرجستان و ناتو در مورد اصلاحات دفاعى، دموكراتيك و بنيادى، توسعه يافته است و اين كشور گفتگوهاى فشرده را با ناتو به عنوان مرحله پيش از ورود به پيمان برنامه عملياتى عضويت آغاز كرده است. درسپتامبر ۲۰۰۶ ناتو به گرجستان پيشنهاد كرد كه گفتگوهاى فشرده را براى عضويت گرجستان آغاز كنند. اگرچه اين دعوت تضمينى براى الحاق به اين پيمان نيست؛ اما بيانگر حمايت آنها از تمايل به عضويت گرجستان است. گام هاى بعدى همكارى بايد دعوت به برنامه عملياتى عضويت (MAP) ويك دعوت نهايى براى الحاق به پيمان باشد كه براساس روند اصلاحات در اين كشور پيگيرى خواهد شد. در ۱۱ مى  ،۲۰۰۷ پارلمان گرجستان مصوبه اى را گذراند كه بيانگر حمايت از تصميم كشور براى عضويت در ناتو بود و سه هفته بعد در ۳۰ مى  نشست پارلمانى ناتو با توجه به پيشرفت گرجستان در اجراى اهداف تنظيم شده در IPAPs (امضا شده در اواخر سال۲۰۰۴)، براى آغاز گفتگوها با گرجستان و مرحله جديدى از همكارى ها اعلام آمادگى نمود. گرجستان همچنين در آوريل ۲۰۰۷ اعلام كرد كه نيروهاى خود را در عراق از۸۵۰ به۲۰۰۰ سرباز افزايش خواهد داد. مقامات اين كشور عقيده دارند افزايش نيروها در افغانستان و عراق تاثير مثبتى بر روى عضويت اين كشور در ناتو خواهد داشت و در حقيقت براى جلب نظر مساعد آمريكا صورت مى  گيرد.
موضع روسيه در قبال عضويت گرجستان در ناتو
روسيه مخالف پيوستن گرجستان به پيمان ناتو است. روسها بر اين نكته تاكيد مى  كنند كه براساس پيمان ناتو در مورد عضويت كشورها، اعضاى جديد نبايد هنگام عضويت مناقشه نظامى داشته باشند. اما گرجستان شرايط اين قانون را دارا نيست؛ زيرا در اوستيا و آبخازيا داراى مناقشه است. سفير روسيه در ناتو نيز ماه گذشته علاقمندى گرجستان و اوكراين براى پيوستن به ناتو را ناشى از بلند پروازى هاى اين دو كشور دانست.
آينده
با توجه به شرايط ذكر شده به نظر مى  رسد كه دير يا زود هر دو كشور گرجستان و اوكراين به عضويت ناتو پذيرفته خواهند شد. روسيه نيز اگرچه مخالف اين عضويت است، با اين حال بعيد به نظر مى رسد كه بتواندآشكارا به اين بهانه عليه اين دو كشور دست به اقدامات تنبيهى بزند. زيرا هردو كشور تصميم خود را گرفته اند و روسيه نيز مى  داند كه اين اقدام بخشى از امور داخلى اين كشورهاست و البته بخشى از سياست اروپا و آمريكا كه خارج از حيطه قدرت اوكراين و گرجستان است. روسيه طى سالهاى اخير نيز نشان داده است كه هنوز به طور كامل از نظر سياسى و نظامى توانايى تاثيرگذارى در مناطق حياتى خود را ندارد، چنانكه مى  بينيم در مورد تحولات در گرجستان، اوكراين وكوزوو عليرغم مخالفت ها، نهايتا پذيرنده بود. با اين حال اين كشور سعى مى كند كه از طريق تحريكاتى، به عنوان مثال در مناطق اوستيا و آبخازيا، يا با استفاده از روس تبارهاى ساكن اوكراين به برخى اهداف خود دست يابد. نهايتا نيز گرجستان نمى تواند نقش روسيه را در حل بحران ارضى خود ناديده بگيرد. هم به دليل همكارى هاى گسترده نظامى، اقتصادى و نيز حضور روس تبارها مخصوصا در قسمت هاى شرقى اين كشور، نمى تواند منافع روسيه را ناديده بگيرد. همچنين گرجستان براى ورود سريع تر به ناتو ناچار به حل مناقشات ارضى خود است و در اين راه به روسيه نياز دارد. در حقيقت ژئوپولتيك عاملى است كه موجب مى  شود دو كشور ناچار به حفظ روابط با روسيه باشند، چنانكه رئيس جمهور اوكراين نيز اعلام كرد: ناتو هيچ پايگاه نظامى در خاك اوكراين تاسيس نخواهد كرد. آنچه در پايان قابل ذكر است اين است كه ورود اين دوكشور با وجود مخالفت هاى روسيه به نوعى شكست روسيه در ايفاى نقش قدرت خود حداقل در سطح منطقه است.
روسيه يا بايد كشورهاى حوزه نفوذ سابق خود را رها كند و يا براى ايفاى اين نقش با قدرت بيشترى، چنانكه آمريكا از منافع خود در جهان دفاع مى  كند، عمل كند و اين در حال حاضراز توان اقتصادى روسيه خارج است.
منبع: ايراس