Abrar Newspaper

هيچ شكى نيست كه «پژوهش» از پايه ها و زير ساخت هاى يك تئاتر خوب و مستحكم محسوب مى شود. هر چه اين تحقيق و پژوهش، صحيح تر، دقيق تر و مستند تر باشد، تئاتر مبتنى بر آن، قابل دفاع تر خواهد بود. اما به راستى چند درصد از نمايش هايى كه در حوزه دفاع مقدس به روى صحنه رفته اند از بنيه مطلوب پژوهشى برخوردار بوده اند ؟ چند درصد از اين اجراهاى تئاترى، مبتنى بر اسناد و واقعيات و به دور از خواسته هاى قشرى و جناحى و گاه حزبى بوده اند ؟ درست است كه هر كارگردان و نويسنده اى از زاويه ديد خود به ماجراى هشت سال دفاع مقدس نگاه مى كند و مى خواهد از فيلتر ذهنى خود اثرش را به صحنه بياورد اما اگر اين نگاه بر واقعيات استوار نباشد، ديگر ارزش «دفاع مقدسى» نخواهد داشت. چرا كه دفاع مقدس، قصه تخيلى نيست و نبوده واقعيتى بوده و هست كه آثارش هنوز بر جاى جاى اين جامعه قابل رويت است. هنوز مى توان زخم و دردهايى ناسور و شايد گاه التيام يافته اى را بر پيكر اين مرز و بوم ديد. وقتى عملى يا اتفاقى، دليل زخمى باشد، آنگاه دغدغه نيز مى شود. دغدغه همه افرادى كه از آن روزگاران بدون يادگار نيستند. بنابراين حرف زدن پيرامون قضيه دفاع از آب و خاك كه بيش از ۸ سال انرژى و عمر جامعه اى و مردمش را گرفته آسان نخواهد بود. هر چه صحبت كردن پيرامونش سطحى باشد، بازخوردش نامطلوب و هر چه عميق تر باشد، جذاب تر خواهد بود. كسانى كه در قلب اين حماسه تاريخى ايران زمين بوده اند، بهتر مى توانند زواياى واقعيش را بيان كنند. لذا تحقيق پيرامون اتفاقات آن روزگاران براى به صحنه آوردن پاره اى از آن، سخت به نظر نمى رسد اما آسان هم نخواهد بود. بنا به سابقه و آنچه تاكنون درحوزه اين گونه نمايشى بر صحنه ديده شده، هويدا ست كه آثار اجرا شده، از بنيه پژوهشى قابل قبولى برخوردار نبوده اند. چرا كه تاكنون نتواسته اند براى ذهن مخاطبان ماندگارى چندانى داشته باشند.
• پژوهش، كارگردان، پژوهشگر
محسن سليمانى از كارگردانان حوزه تئاتر دفاع مقدس معتقد است: «عموما نمايش هاى اجرا شده در اين حوزه از پشتوانه پژوهشى خوبى برخوردار نبوده اند اما ناگفته نماند در حال حاضر توان مناسبى براى پژوهش در حال صرف شدن است كه مى تواند در دسترس هنرمندان جوان قرار گيرد.» وى با اين عقيده موافق است كه نياز به پژوهش در حال حاضر بيش از گذشته مورد نياز است چرا كه كارگردانان امروز، اصطلاحا از نسل سوم هستند كه در زمان جريان دوران جنگ، خردسال يا نوجوان بوده اند.اين كارگردان اذعان مى  دارد:« هنوز بعد از گذشت اين سالها، در تئاتر دفاع مقدس حق مطلب ادا نشده است و دليل آن هم سهل انگارى و عدم توجه متوليان امر است. وقتى هنرمند پيرامون اين موضوع فكر مى  كند، دچار چالش هاى ذهنى مى  شود كه بايد به آن چالش ها پاسخ گفت. مثلاً جايى مانند بنياد نشرآثار دفاع مقدس مى  تواند پاسخگوى اين چالش هاى فكرى باشد تا براى نمايش واقعيت هاى جنگ، بستر سازى مناسبى صورت گيرد.» به اعتقاد سليمانى دوران اجراى نمايش هاى تهيج كننده براى جنگ گذشته و الان زمانى است كه بايد از تابوهاى جنگ، گذر كرد و وارد مرحله اى شد كه ناگفته ها و چالش هاى ذهنى، بر صحنه به نمايش درآيند. لازم به ذكر است كه بايد تصوير نمودن اين چالش ها نيزمنصفانه و به دور از غرض صورت پذيرد.اين هنرمند عرصه تئاتر دفاع مقدس، كار پژوهش را فعاليت توأمان كارگردان و نويسنده و پژوهشگران مى  داند:« هم كارگردان و نويسنده براى اثرى كه قصد اجراى آن را دارند بايد دست به تحقيق و پژوهش بزنند وهم از پژوهشگرانى كه در اين زمينه تخصص داشته باشند بايد استفاده شود. كار پژوهش آسان نيست و احتياج به پژوهشكده و نيازبه سياست هاى راهبردى دارد. اين كارعلاقه و ذكاوت مى  طلبد، ضمن اينكه هزينه بر نيز خواهد بود و بايد براى آن سرمايه گذارى لازم صورت پذيرد.»
•نقصان در راه پژوهش
حميدرضا آذرنگ، از ديگر كارگردانان عرصه تئاتر مقاومت، مخالف اين عقيده است كه پژوهش در آثار نمايشى دفاع مقدس نبوده يا كم بوده است. او در گفتگو با سايت تئاتر مقاومت تصريح مى دارد:« مگر ممكن است هنرمند بدون اطلاع و پژوهش، چيزى بنويسد يا اثرى اجرا كند ؟ حتما با اطلاع اين كار را مى  كند . بحث ضعف و قوت را نمى كنم اما مطمئنا بنيه پژوهشى در آثار دفاع مقدس بالاست اما ارتباط براى اين پژوهش دچار نقصان است و گاه نتيجه برخى پژوهش ها براى مسئولين پذيرفتنى نيست.» وى با اشاره به سوءاستفاده هايى كه در اين راستا صورت پذيرفته اذعان مى كند:« هنرمندانى كه مى خواهند برخى واقعيات دوران دفاع مقدس را به تصوير بكشند، انگ ضد جنگ به ايشان مى  چسبانند. يادمان باشد ما مى  خواهيم دفاع مقدس را به تصوير بكشيم. دفاعى كه براى همه ما مقدس بوده و هست، نه جنگ را. جنگ در تمام فرهنگ ها پليد است اما در همه دنيا، دفاع، مقدس است. اين كه برخى متوليان قصد دارند همه چيز، مثبت ديده شود از ضعوف تئاتر دفاع مقدس است. مى  خواهند خاكسترى را در اين گونه نمايشى حذف كنند و سفيد بينى را به زور، جايگزين كنند. درست است كه محدوديت باعث بروز خلاقيت مى  شود اما به راستى چرا بايد اين همه پرهيز كنيم ؟ از چه چيز بيم داريم ؟ آيا ترس بر سر اين است كه به مقدسين ما توهين شود ؟ هرگز چنين نخواهد شد. آنان كه مقدس هستند، همواره مقدس مى  مانند. صحبت سر افرادى است كه مقدس مآبى مى  كنند.» آذرنگ معتقد است:« قطع ارتباط پژوهشگر با محل پژوهش در حوزه تئاتر دفاع مقدس باعث شده تا آثار نمايشى ما آنچنان كه بايد نتواند حق مطلب را ادا كند. چرا نويسندگان تيزبين ما سوژه هاى بكر و به يادماندنى دفاع مقدس را رها كرده اند و به بازخوانى متون خارجى روى آورده اند ؟ يكى از دلايلش اين است كه بيم داريم تا پاكى دفاع مقدسمان لطمه ببيند. بياييد باور كنيم اگر آدمهاى بدى در اين جريان بوده اند به معنى پليدى خود جريان نيست. مسئولين ما اگر تحمل نقد ندارند نبايد خود را مسئول كل اعتقادات ببيند. نترسيم از آنچه نبوده ايم. من در تمام دوران جنگ در شهرانديمشك بوده ام اما به جرأت مى گويم هرگز قدرت و شهامت جلوتر رفتن را نداشته ام و هرگز مدعى نمى شوم كه به جلوى خط جنگ رفته ام. چرا كه در آن شرايط سنى، وحشت وجودم را فرا گرفته بود. من ترس را لمس كردم اما نه جلوتر رفتم نه عقب تر برگشتم. من همان جا بودم اما نمى گويم كه جلوتر بوده  ام. مسئولين هم حقايق را بگويند و بگذارند حقايق گفته شود و ترس نداشته باشند كه تقدس دفاع با ارزش مردم ما لطمه ببيند. همديگر را متهم نبينيم . نه نسل نو را و نه نسل قديم را.»
•پژوهش، فقط پاره اى از مشكلات
سؤالى كه پيش مى  آيد اين است كه آيا به راستى مسئولين مقصر ضعف آثار نمايشى در حوزه دفاع مقدس هستند ؟ آيا كم كارى پژوهشى كه به هنرمندان اين حوزه اطلاق متوجه سياست هاى غلط مسئولين است ؟ هوشنگ هيهاوند؛ كارگردان هنرمند حوزه تئاتر دفاع مقدس؛ اعتقاد دارد:« فكر نكنيم اگر فعاليت پژوهشى را بيشتر كنيم، مشكلات تئاتر دفاع مقدس حل مى  شود. من ۱۰ سال از مديران اين حوزه بوده ام و خوب مى  دانم كه تئاتر دفاع مقدس به آنجايى كه بايد، نرسيده است. اما اين حسن را داشته كه بخشى از تئاترى هاى ما را رشد داده و ترقى بخشيده. بسيارى از كارگردانان موفق ما از جشنواره هاى تئاتر دفاع مقدس رشد كرده اند و الان هم در آثارشان رگه هاى تئاتردفاع مقدس ديده مى شود.» وى تصريح مى  دارد:« ضعف نمايش هاى اين حوزه تنها به مشكل پژوهشى باز نمى گردد و دلايل ديگرى نيز دارد. اول اينكه متولى تئاتر دفاع مقدس، مستقل نيست و مراكزى براى آن خط مشى و بايد و نبايد مشخص مى  كنند كه باعث مى  شود جلوى رشد و خلاقيت گرفته شود. اين مراكز فقط اجراى آنچه را كه خودشان مى  فهمند و خيال مى  كنند دفاع مقدس است را بر صحنه، تاب مى  آورند. متاسفانه تحمل ندارند آدم هاى مختلف، حرف هاى مختلف بزنند. هر وقت هم با جريان يا گروهى از تئاتر دفاع مقدس مشكل پيدا مى  كنند به جاى گفتگو به حذف ايشان مى  پردازند. البته به نظر من انجمن تئاتر دفاع مقدس توانسته اندكى خود را از اين ماجرا كنار بكشد.»وى به جز مسائل مالى، عدم جريان تئاتر مقدس را در طول سال از عمده ترين مشكلات اين حوزه مى  داند:« متاسفانه تئاتر دفاع مقدس جريان ساليانه ندارد. اگر تئاتر دفاع مقدس فارغ از ايدئولوژيك هاى جناحى به صحنه بيايد مطمئن باشيد مخاطبان بسيارى خواهد داشت و تماشاگران زيادى را به سالن نمايش خود مى كشاند. چون اين جنگ ۸ ساله دغدغه كل مردم ايران بوده و ماهيتى دارد كه همه مى  خواهند درباره اش بنويسند و بخوانند و بدانند.» وى پيرامون بحث تئاتر ضد جنگ، خاطر نشان مى دارد:« ماهيت دفاع مقدس به خودى خود، ضد جنگ است. در طول آن ۸ سال، بارها و بارها به ما گفتند كه ما دفاع مى  كنيم تا ريشه جنگ را بخشكانيم.» سوءاستفاده هاى مالى برخى افراد در مواقع انجام پروژه هاى پژوهشى از مواردى است كه هيهاوند به آن اشاره مى  نمايد:«اگر پژوهش آلوده به اين نشود كه برخى از كنارش به نون و نوايى برسند و واقعاً درست و علمى انجام شود، خوب است و تأثير خودش را مى گذارد. اما فقط تأثير خود را دارد نه فراتر از آن. پژوهش مى تواند تفسير و تاويل كند و تا وقتى مديريت صحيحى نداشته باشيم تفسير و تاويل به چه درد ما مى خورد.» اين كارگردان و نويسنده تئاتر معتقد است كه كارگردان يك نمايش الزاما پژوهشگر موضوع نمايشى خود نيست:« بنا نيست تئاترى هاى ما پژوهشگر باشند. پژوهش بايد توسط افرادى صورت گيرد كه بر اين كار تخصص دارند. مانند جامعه شناسان علوم هنرى يا روانشناسان . كسانى كه سواد جامعه شناسى و روانشناسى دارند و تخصص هنرى. مگر تا به حال تئاترى ها از مطالعات انديشمندان و پژوهشگران مطرح دنيا كم استفاده كرده اند ؟ بخشى از مطالعات دانشجويان تئاتر از منابع اين دست پژوهشگران است. پژوهش بايد در اين راستا باشد. اگر دوباره من و افراد ديگر را مثل هميشه جمع كنند كه بخواهيم در اين رابطه حرف بزنيم ديگر حرفى براى گفتن نداريم. باز مى  شود حرفهاى تكرارى. چرا بايد حرف تكرارى زد ؟ براى دريافت ۲ سكه طلا ؟ براى نشانه شناسى تئاتر بايد كسى حرف بزند كه در اين حوزه فعاليت كرده باشد.»
•پژوهش لازم است اما كافى نيست
شكى نيست كه تئاتر حوزه دفاع مقدس ما از ضعف پژوهشى رنج مى  برد و يكى از الزامات ما براى بهبود اين گونه نمايشى، مى  تواند توجه به اين امر باشد. اما همانطور كه از زبان منتقدين و صاحب نظران اشاره شد، پژوهش فقط بخشى از كمبودهاى اين حوزه است و نبايد بقيه موارد ضعف را كم اهميت پنداشت يا ناديده گرفت. نبود اجراهاى ساليانه، وجود تبليغات نامناسب، استفاده هاى سياسى و جناحى از نمايشها، محدوديت ايجاد كردن در انتخاب سوژه ها و... مواردى است كه پرداختن به هر كدام از آن ها مى  تواند بر قوت تئاتر دفاع مقدس كمك كند. آنچه كه باعث مباهات است اين كه نسل امروز و ديروزهنرمندان ما برخلاف انجام برخى سياه نمايى ها، همواره قلبشان به احترام يادگاران دوران دفاع مقدس و شهيدان هميشه جاودان صحنه نبرد، تپيده و هرگز آنچه بر ما و آنها گذشته را فراموش نخواهند كرد و همواره اين دغدغه را دارند تا پيرامون دوران ايثار و جانبازى و فداكارى، حرفهايى از جنس نمايش بزنند تا با تجسم آن دوران، ضمن زنده نگاه داشتن خاطره ها، اداى دينى به سربازان راه ميهن وشرف و ايمان كرده باشند.